تاریخ نامه انقلاب

تاریخ نامه انقلاب

سیاست­های عشایری در دوران پهلوی و جمهوری اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار پژوهشکده علوم انسانی، تهران، ایران
10.22034/te.2026.463327.1245
چکیده
چکیده: در دوره اسلامی، عشایر به نیروی سیاسی و نظامی مهمی تبدیل شدند؛ از همین‌رو، از دوره صفویه سیاست اسکان و تبعید عشایر با هدف تضعیف آن‌ها در دستور کار قرار گرفت و این روند در دوران افشاریه تا قاجاریه نیز تداوم یافت. حکومت پهلوی، اما سیاست عشایری نوینی را با اهداف و شیوه‌های اجرایی متفاوت تدوین کرد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که سیاست عشایری حکومت پهلوی با هدف برقراری امنیت، مهندسی اجتماعی و ادغام جمعیت کوچ‌رو در ساختار یکجانشینی، به امید ایجاد جغرافیای واحد در سرزمین ایران اجرا شد. این سیاست در آغاز با سرکوب نظامی همراه بود، اما در ادامه به شکلی آرام و مستمر، از طریق یکجانشین کردن و تغییر شیوه معیشت عشایر به رمه‌گردانی و کشاورزی دنبال شد. حکومت جمهوری اسلامی در واکنش به سیاست‌های دوره پهلوی، در ابتدا عشایر را به کوچ‌نشینی تشویق کرد؛ اما دیری نپایید که به سبب ناکامی در حل مشکلات پیش ‌روی عشایر و کاهش تمایل آن‌ها به این شیوه زندگی، سیاست اسکان داوطلبانه را در پیش گرفت. در نهایت، عدم پیگیری بایسته این سیاست نیز منجر به شکل‌گیری پدیده «اسکان خودخواسته و خودبنیاد» عشایر گردید.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Nomadic Policies in the Pahlavi & Islamic Republic Periods

نویسنده English

Amin Aryan-Rad
Assistant Professor at Humanities Research Centre
چکیده English

In the Islamic period, the nomads became an important political and military force, therefore, from the Safavid period, the policy of resettling and deporting the nomads was on the agenda with the aim of weakening them, and it continued during the Afsharid period until the Qajar period. The Pahlavi government put a new nomadic policy on the agenda with relatively different goals and implementation ways. The findings of this research show that the nomadic policy of the Pahlavi government was formulated with the aim of establishing security and social engineering and integrating the Nomads into a single settlement in the hope of creating a single geography in the land of Iran. In the beginning, the implementation of this policy was accompanied by the suppression of nomads, but in the future, it was followed in a peaceful and continuous way to replace them and change the way of livelihood of nomads to herd management and agriculture. In response to the nomadic policy of the Pahlavi period, the government of the Islamic Republic encouraged the nomads to migrate at the beginning, but soon, due to the failure to solve the problems faced by the nomads and the loss of interest of the nomads in this way of life, it adopted the policy of voluntary resettlement of the nomads. Failure to properly follow this policy also led to the voluntary & independent settlement by Nomads.

کلیدواژه‌ها English

Nomads
Nomadic Policies
Pahlavi
Islamic Republic.
منابع
- آتالی، ژاک (1398). انسان خانه به دوش. ترجمه علی‌اصغر سرحدی، تهران: امیرکبیر.
- آیرونز، ویلیام (1362). کوچ­نشینی به­عنوان راهی برای سازگاری سیاسی: نمونه ترکمن­های یموت. ترجمه پیروز الف، تهران: آگاه.
-آیین­نامه اجرایی ساماندهی عشایر (1384). فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب. 9 (45 و 46)، 194-185.
- احتسابیان، احمد (1318). جغرافیای نظامی ایران. تهران: دانشکده افسری.
- اعظام قدسی، حسن (1349). خاطرات من، یا روشن شدن تاریخ صدساله. تهران: ابوریحان.
- افشار نادری، نادر (1362). اسکان عشایر و آثار اجتماعی و اقتصادی آن. تهران: آگاه.
- اکبری، علی (1382). پیشگفتار. فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب. 7 (37 و 38)، 1-5.
-امام خمینی، روح­الله (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- امان‌اللهی بهاروند، سکندر (1362). نظام اجتماعی- سیاسی ایل بهاروند و تغییر و تحول آن. تهران: آگاه.
- امان‌اللهی بهاروند، سکندر (1367). کوچ­نشینی در ایران: پژوهشی درباره عشایر و ایلات. تهران: آگاه.
- امان‌اللهی بهاروند، سکندر (1371). مسائل و مشکلات کوچ­نشینان (عشایر) از دیدگاه مردم­شناسی. فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب. (18)،119- 130.
- ایوانف، میخائیل سرگی­یویچ (1385). عشایر جنوب (عشایر فارس): قشقایی، خمسه، کهگیلویه، ممسنی. ترجمه کیوان پهلوان و معصومه داد، تهران: آرون.
- باور، محمود (1324). کوه گیلویه و ایلات آن. گچساران: بی‌نا.
- بک، لوئیز (1396). قشقایی‌های ایران. ترجمه حمیدرضا جهاندیده، قم: نظاره.
- بلوکباشی، علی (1382). جامعه ایلی در ایران. تهران: دفتر پژوهش­های فرهنگی.
- بیات، کاوه (1365). شورش عشایری فارس سا­ل­های 1309-1307. تهران: نقره.
- بیات، کاوه (1391). نهضت غرب. گفتگو، 20 (61)، 53-76. http://noo.rs/hlZHu
- بیات، کاوه (1389). نبرد سمیرم، انگلیسی­ها‌، قشقایی‌ها و جنگ جهانی دوم. تهران: خجسته.
- پایگاه اطلاع­رسانی ریاست جمهوری (1399). https://www.president.ir/fa/114810
- پرهام، باقر (1362). طرح مسئله ایلات و عشایر از دیدگاه جامعه‌شناسی. تهران: آگاه.
- پرهمت، جهانگیر (1378). مشارکت مردم و مدیریت هماهنگ در کانون‌های اسکان عشایر. فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب، 2 (24)، 71-84.
- پور بختیار، غفار (1386 و 1387). رضاشاه و طرح اسکان اجباری عشایر بختیاری. مسکویه، 2 (8)، 33- 56.http://noo.rs/0Oq0V
- پور بختیار، غفار (1387). جامعه بختیاری و تحولات ایران از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد مسجدسلیمان.
- پهلوی، رضا (1355). رضاشاه کبیر: سفرنامه خوزستان. تهران: مرکز پژوهش و نشر فرهنگ سیاسی دوران پهلوی.
- تاپر، ریچاردل (1362). سازمان اجتماع­های کوچ رو در خاورمیانه. ترجمه ه. مزدا، تهران: آگاه.
- توکلی، جعفر و ضیاتوانا، محمدحسن (1388). پیامدهای فضایی اسکان عشایر در استان چهارمحال و بختیاری. روستا و توسعه، 12 (1)، 53-86. https://rvt.agri-peri.ac.ir/article_59242html
-کتاب آگاه (1361). مسائل ارضی و دهقانی. تهران: کتاب آگاه.
- قانون انتخابات مجلس شورای ملی (1290). https://law.parliran.ir/law/fa/Content/_/173469
- جشنواره حوزه هنری (1381). گزارش نخستین جشنواره سراسری موسیقی عشایر و اقوام ایران. مقام موسیقیایی. (17)، 9-12. http://noo.rs/dUNta
- جمعی از نویسندگان (1342). ایرانشهر. تهران: کمیسیون ملی یونسکو در ایران.
- جهانبانی، امان‌الله (1336). عملیات قشون در بلوچستان از مرداد تا بهمن 1307. تهران: چاپخانه مجلس.
- حیاتی، داریوش (1385). تحلیلی بر پیامدها و راهکارهای گزیده شده اسکان عشایر در ایران با نگرشی بر تجربه دشت بکان فارس. مطالعات اجتماعی ایران، 1 (1)، 67-99. http://noo.rs/bGssE
- خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا» (1398). https://www.isna.ir/news/98071612747
- خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا» (1400). irna.ir/xjHsfk
- دالوند، حمیدرضا (1388). «تاریخ پژوهش­های فرهنگ مردم و مردم­شناسی (8): فعالیت اداره فرهنگ‌عامه از 1339 تا 1346». فرهنگ مردم. 8 (29 و 30)، 201-220.
-دالوند، حمیدرضا (1390). تاریخ پژوهش­های فرهنگ مردم و مردم­شناسی ایران (10): پیدایش مرکز ملی پژوهش­های مردم­شناسی و فرهنگ‌عامه. فرهنگ مردم. 10 (37 و 38)، 154-176.
-دالوند، حمیدرضا (1391). تاریخ پژوهش­های فرهنگ مردم و مردم­شناسی ایران (11): کارنامه مرکز مردم­شناسی ایران (1351-1357). فرهنگ مردم. 11 (43 و 44)، 150-166.
- دوراند-گدی، دیوید (1401). وداع با ترکمان‌ها؟ جایگاه نظامی عشایر در ایران سلجوقی به بعد. نیروی نظامی عشایر در ایران و ممالک هم‌جوار در دوره اسلامی، ترجمه حسن افشار، تهران: ققنوس، صص 143-174.
- دیگار، ژان پی­یر (1368). عملکرد ساختار انشعابی و ساختار قدرت در جامعه ایلی و کوچ­نشین بختیاری. ترجمه اصغر کریمی، تحقیقات جغرافیایی. 4 (15)، 182-253.
- رحیمی، احمد (1396). «پیامدهای اقتصادی اسکان عشایر در کانون­های توسعه استان آذربایجان غربی». فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب. (58)، 75-94. https://www.jzepn.ir/article_207936.html
- رزم‌آرا، حاج علی (الف1320). جغرافیای نظامی ایران: خوزستان. تهران: دایره جغرافیایی ستاد ارتش.
- رزم‌آرا، حاج علی (ب1320). جغرافیای نظامی ایران: لرستان. تهران: دایره جغرافیایی ستاد ارتش.
- رزم‌آرا، حسینعلى (1355). فرهنگ جغرافیائى ایران (آبادی­ها). تهران: دایره جغرافیایی ستاد ارتش.
- رسترپو، الویا (1359). نظری به ایلات ایران و مسئله اسکان. بی­جا: مؤسسه پژوهش­های دهقانی و روستایی ایران.
- رضایی، پژمان (1396). بررسی جایگاه جامعه عشایری در برنامه­های توسعه پنج­ساله اقتصادی و اجتماعی کشور. فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب. (58)، 31-44. https://www.jzepn.ir/article_207934html
- روزنامه اطلاعات (19/2/1385)، شماره 23622.
- روزنامه اعتماد (6/3/1385)، شماره 1123.
- روزنامه اعتماد (12/9/1385)، شماره 2118.
 - روزنامه ایران (17/1/1400)، شماره 7596.
- روزنامه ایران (16/10/1386)، شماره 3830.
 - روزنامه ایران (4/2/1391)، شماره 5061.
- روزنامه ایران (28/1/1392)، شماره 5342.
- روزنامه ایران (15/6/1385)، شماره 6869.
- روزنامه ایران (12/11/1391)، شماره 5288.
- روزنامه جام‌ جم (18/2/1392)، شماره 3686.
 - روزنامه جام ‌جم (27/2/1388)، شماره 2561.
- روزنامه جام‌ جم (29/6/1389)، شماره 2948.
- روزنامه جام‌ جم (18/10/1389)، شماره 3037.
- روزنامه جام‌ جم (23/11/1391)، شماره 3628.
- روزنامه جام‌ جم (1/8/1392)، شماره 3822.
- روزنامه جام جم (26/5/1395)، شماره 4616.
- روزنامه جام جم (29/1/1398)، شماره 5362.
- روزنامه جام جم (23/1/1398)، شماره 5363.
- روزنامه جام جم (29/2/1400)، شماره 5941.
- روزنامه جمهوری اسلامی (23/9/1385)، شماره 7941.
- روزنامه دنیای اقتصاد (2/7/1385)، شماره 1063.
 - روزنامه رسالت (20/7/1385)، شماره 5986.
- روزنامه رسالت (15/11/1385)، شماره 6076.
- روزنامه رسالت (27/5/1386)، شماره 6222.
-روزنامه رسمی دولت جمهوری اسلامی ایران (1353). http://www.dastour.ir/brows/?lid=87094
-روزنامه رسمی دولت جمهوری اسلامی ایران (1359). http://www.dastour.ir/brows/?lid=106338
- روزنامه سرمایه (13/4/1385)، شماره 215.
 - روزنامه شرق (4/7/1400)، شماره 1406.
- روزنامه قدس (14/6/1385)، شماره 5369.
- روزنامه کیهان (28/1/1387)، شماره 19061.
- روزنامه کیهان (5/6/1387)، شماره 19166.
- روزنامه کیهان (25/8/1387)، شماره 19231.
- روزنامه کیهان (3/9/1387)، شماره 19238.
 - روزنامه کیهان (10/5/1389)، شماره 19705.
- روزنامه کیهان (2/5/1391)، شماره 20263.
- روزنامه کیهان (11/11/1393)، شماره 20983.
 - روزنامه کیهان، (3/2/1394)، شماره 21041.
- روزنامه کیهان (2/3/1394)، شماره 21064.
 - روزنامه کیهان (22/4/1394)، شماره 21105.
- روزنامه کیهان (7/11/1394)، شماره 21266.
- روزنامه کیهان (19/1/1400)، شماره 22717.
- روزنامه وطن امروز (18/9/1391)، شماره 1025.
- روزنامه همشهری (22/1/1385)، شماره 3957.
- روزنامه همشهری (2/2/1385)، شماره 3965.
- روزنامه همشهری (23/2/1385)، شماره 3983.
- ریاحی، وحید و کریمی، خدیجه (1396). «پیامدهای اقتصادی طرح­های اسکان بر جوامع عشایری (مطالعه موردی شهرک میلاد در دشت شبیلوی استان آذربایجان غربی)». فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب. (58)، 112-95.
- سازمان امور عشایر ایران (1401). https://ashayer.ir/index.aspx?&siteid=1&pageid=135&siteid=1
- سردار بهادر بختیاری، جعفرقلی بن علیقلی (1372). خاطرات سردار اسعد بختیاری: جعفرقلی خان امیر بهادر. تهران: اساطیر.
- صفی نژاد، جواد (1368). عشایر مرکزی ایران. تهران: امیرکبیر.
- ططری، علی (1388). دیروز و امروز: تاریخ­نگاری ایلات و عشایر. (مصاحبه)، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا. (142)، 15-8. http://noo.rs/zQkib
- عزیزی بنی‌طرف، یوسف (1372). قبایل و عشایر عرب خوزستان. تهران: آنزان.
- غفاری، هیبت‌الله (1368). ساختارهای اجتماعی عشایر بویر احمد (64 - 1300 هجری شمسی). تهران: نی.
- فره‌وشی، بهرام (1379). ایرانویج. تهران: دانشگاه تهران.
- فیروزان، ت. (1362). درباره ترکیب و سازمان ایلات و عشایر ایران. تهران: آگاه.
- قنبری، علی (1371). ضرورت و اهداف کنفرانس بین­المللی عشایر و توسعه. فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب. (19)، 11-12.
- کرمپور، امرالله (1366). زمینه تغییرات و گرایش‌ها در ایل بختیاری. فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب. 1 (1)،99-89.
- کشاورز صدر، امیر هوشنگ (1372). جنبه­هایی از نظام اقتصادی و ساخت اجتماعی در عشایر ایران و درباره یادداشت­های صدرالدین عینی بخارایی. شیکاگو-ایلینوی: بی‌نا.
- کیاوند، عزیز (1380). سیاست، حکومت و عشایر. تهران: صنم.
-گزارشی از سازمان امور عشایری ایران: عشایر، ذخایر انقلاب (1368). جهاد. 10 (125)، 84-89. http://noo.rs/WigEI
- گلچین، مسعود (1386 و 1387). مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران. نامه علوم انسانی. (17)، 247.
- گودرزی، کریم (1327). عشایر ایران. رزم، (2)، 40-45.
- مرکز آمار ایران (1367). سرشماری اجتماعی – اقتصادی عشایر کوچنده 1366- نتایج تفصیلی کل کشور. تهران: مرکز آمار ایران.
- مرکز آمار ایران (1378). سرشماری اجتماعی – اقتصادی عشایر کوچنده - تیرماه 1377- نتایج تفصیلی کل کشور. تهران: مرکز آمار ایران.
- مرکز آمار ایران (1388). سرشماری اجتماعی – اقتصادی عشایر کوچنده کشور- 1387 نتایج کل کشور. تهران: مرکز آمار ایران.
- مرکز آمار ایران (1399). خلاصه نتایج ثبت پایه جمعیت عشایر کوچنده کشور. تهران: مرکز آمار ایران.
- مستوفی، عبدالله (1384). شرح زندگانی من، یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه. تهران: زوار.
- مسعودیان، مهدی (1397). تحقیقات انجام شده در بخش عشایری موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران در فاصله شصت‌ساله (۱۳۳۷- ۱۳۹۷). https://isr.ut.ac.ir
- مشفقی‌فر، ابراهیم (1386). بررسی اهداف سیاسی- نظامی کوچ و اسکان اجباری برخی طوایف ایلات ایران از اوایل قرن 11 تا اواخر قرن سیزدهم هجری قمری. گنجینه اسناد، 17(3)، 25-44. https://ensani.ir/fa/article/178893
- ملک‌زاده، الهام (1401). مدارس عشایری ایران در دوره پهلوی. تهران: شیرازه.
- ممتحن­الدوله، مهدی بن رضا قلی (1353). خاطرات ممتحن الدوله. تهران: امیرکبیر.
- مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران (1366). منابع و مآخذ عشایر ایران به فارسی. تهران: انتشارات عشایری.
- موسوی نژاد، ابراهیم (1377). رویکرد جدید در عرضه خدمات به عشایر کوچنده. فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب، 1 (20)، 67- 76.
- میزبان، مهدی (1380). ابعاد تغییر و تحول جامعه عشایری در کسب سازوکارهای جدید برای استمرار الگوی زیست کوچندگی. فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب، 4 (29 و 30)، 95-106.
- میزبان، مهدی (1396). خلاصه برنامه راهبردی ساماندهی و توسعه عشایر کوچنده کشور در افق سال 1404. فصلنامه عشایری ذخایر انقلاب، (58)، 9-30. https://www.jzepn.ir/article_207932.html
-نجمی تبریزی، رضا (1342). کلیات جغرافیای ایران: مشتمل بر اوضاع طبیعی و سیاسی و اقتصادی. تهران: بی‌نا.
- وزارت اطلاعات، مرکز بررسی اسناد تاریخی (1378). تغییر لباس و کشف حجاب به روایت اسناد. تهران: وزارت اطلاعات، مرکز بررسی اسناد تاریخی.
- وزارت آب و برق، سازمان آب و برق آذربایجان (1346). طرح عمران دشت مغان و ارزیابی اقتصادی و اجتماعی. بی­جا: وزارت آب و برق، سازمان آب و برق آذربایجان.
- واعظ (شهرستانی)، نفیسه (1388). سیاست عشایری دولت پهلوی اول. تهران: تاریخ ایران.
- هورکاد، برنار (1362). کوچ و اقتصاد شبانی در دامنه­های جنوبی البرز. تهران: آگاه.
-Annamoradnejad, R & Sedigheh Lofti (2010). Perspective Demographic Changes of Nomadic Communities in Iran (1956-2008). Asian Population Studies, 6 (3), 335-345.
-Arfa, Hasasn (1964), Under Five Shahs, London: Murray.
- Bacon, Elizabeth E (1954).Types of Pastoral Nomadism in Central and Southwestern Asia. Southwestern Journal of Anthropology, 10 (1), 44-63.
- Cronin, S. (2007). Tribal Politics in Iran: Rural Conflict and the New State, 1921-1941.London & New York: Routledge.
-Deplanhol, X (1968), "Geography of Settlement", the Cambridge History of Iran, Vo. 1: the Land of Iran, edited by W. B. Fisher, Cambridge: Cambridge University Press.
-Garrod, Captain Oliver (1946), "The nomadic tribes of Persia to‐day", Journal of the Royal Central Asian Society, 33 (1), 32-46.
-Ghirshman, R (1978), Iran, from the Earliest Times to the Islamic Conquest, Paris, Penguin.
-Lambton, Ann K.S. (1953). Landlord and Peasant in Persia: A Study of Land Tenure and Land Revenue Administration. London, New York: Oxford.
- Lambton, Ann K.S. (1969). The Persian Land Reform 1962-1966, London: Oxford University Press.
-Magee, Lieut. G. F. (1945). The Tribes of Fars, Simla.
Morgan, D (2016). Medieval Persia 1040-1797, New York: Routledge.
-Oberling, Pierre (1974). The Qashqai Nomads of Fars, Paris: Mouton.
-Potts, D. T. (2014). Nomadism in Iran from Antiquity to the Modern Era, New York: Oxford University Press.
-Tapper, Richard (1997), Frontier Nomads of Iran: a Political and Social History of the Shahsevan, Cambridge: Cambridge University Press.