تاریخ نامه انقلاب

تاریخ نامه انقلاب

بررسی تطبیقی اهداف و آرمان‌های جریان‌های مشارکت‌کننده در انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
نرگس خاتون میرحسینی 1
علیرضا ملایی توانی 2
1 دانشجوی دکتری تاریخ انقلاب اسلامی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
2 استاد، گروه پژوهشی تاریخ فکری و فرهنگی ایران، پژوهشکده تاریخ ایران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
10.22034/te.2026.591202.1303
چکیده
وقوع انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷، محصول همراهی و هم‌پیمانی جریان‌های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی متنوعی بود که با اهداف و انگیزه‌های متفاوت به میدان مبارزات قدم نهادند. این مقاله به روش توصیفی ـ تطبیقی، به واکاوی اهداف و آرمان‌های جریان‌های مشارکت‌کننده در این فرایند می‌پردازد و می‌کوشد به این پرسش پاسخ دهد که چگونه همگرایی بر سر اهداف سلبی به‌آسانی حاصل شد، اما هرگز بر سر آرمان‌های ایجابی هم‌سویی پدید نیامد؟ مقاله بر این فرضیه استوار است که پیروزی انقلاب، اساساً ناشی از یک همگرایی تاکتیکی فراگیر در قالب اهداف سلبی مشترک، مانند پایان استبداد، سرنگونی نظام سلطنتی و استقلال سیاسی، بود؛ اما تضاد بنیادین در آرمان‌های ایجابی، یعنی تعریف نظام سیاسی و اجتماعی مطلوب، پس از فروپاشی ساختار پیشین، جریان‌های مشارکت‌کننده را به رویارویی کشاند. این نوشتار با بررسی نقش جریان‌های مذهبی، ملی‌گرا و چپ، نشان می‌دهد که چگونه هم‌پوشانی در اهداف سلبی به موفقیت انقلاب انجامید و عدم توافق بر سر آرمان‌های ایجابی و غلبه گفتمان مذهبی، موجب به حاشیه رانده شدن سایر جریان‌ها و بازتعریف ساختار قدرت در دوران پس از انقلاب گردید. این مقاله همچنین نتیجه می‌گیرد که انقلاب ماهیتی چندصدایی دارد، اما پیچیدگی‌های گذار از یک انقلاب فراگیر به یک نظام سیاسی واحد، ناگزیر بسیاری از آرمان‌ها را قربانی می‌کند.
کلیدواژه‌ها
انقلاب اسلامی
جریان‌های سیاسی
اهداف سلبی
آرمان‌های ایجابی
تحلیل تطبیقی.
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Goals and Ideals of the Movements Participating in the Islamic Revolution

نویسندگان English

Narges khatoon Mirhosseini 1
Alireza Mollaiy Tavani 2
1 Ph.D. Candidate in History of the Islamic Revolution, Research Institute of Imam Khomeini and Islamic Revolution, Thran, Iran.
2 Professor, Department of Intellectual and Cultural History of Iran, Faculty of Iran History, Institute for Humanities and Cultural Studies (IHCS), Tehran, Iran
چکیده English

The occurrence of the 1979 Islamic Revolution in Iran was the outcome of the cooperation and alliance of diverse social, political, and cultural forces that entered the struggle with different objectives and motivations. Using a descriptive-comparative approach, this article examines the goals and aspirations of the various forces involved in this process and seeks to answer the following question: How was convergence over negative objectives readily achieved, while no consensus was ever reached regarding positive visions and aspirations? The article argues that the success of the revolution was fundamentally rooted in broad tactical convergence around shared negative objectives, including the end of authoritarian rule, the overthrow of the monarchy, and political independence. However, fundamental disagreements over positive objectives—particularly concerning the desired political and social order following the collapse of the existing structure—brought the participating forces into confrontation with one another. By examining the roles of religious, nationalist, and leftist forces, the article demonstrates how overlapping negative objectives contributed to the success of the revolution, while the lack of agreement over positive aspirations, combined with the dominance of religious discourse, led to the marginalization of other political forces and the redefinition of the power structure in the post-revolutionary period. The article further concludes that revolutions are inherently characterized by multiple voices and competing visions; however, the complexities of transforming a broad-based revolution into a unified political order inevitably result in the abandonment or marginalization of many of the aspirations that initially brought different forces together.

کلیدواژه‌ها English

Islamic Revolution
Political Forces
Negative Objectives
Positive Aspirations
Comparative Analysis
منابع
-آبراهامیان، یرواند (1400). ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی.
- ازغندی، علیرضا (1383). تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران (1320- 1357). تهران: سمت.
- اسکاچپول، تدا (138۹). دولت‌ها و انقلاب‌های اجتماعی: تحلیل مقایسه‌ای انقلاب‌های فرانسه، روسیه و چین. ترجمه سید مجید روئین‌تن، تهران: سروش.
- اسکندری، ایرج (1372). خاطرات ایرج اسکندری دبیر اول حزب توده ایران (1349 - 1357). تهران: مؤسسه مطالعات پژوهش‌های سیاسی.
- افتخاری، اصغر (1380). رقابت سیاست در چهارچوب مجموعه مقالات همایش رقابت‌های سیاسی و امنیت. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- امام خمینی، سید روح‌الله (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- امینی، علیرضا (1381). تحولات سیاسی اجتماعی ایران در دوره پهلوی. تهران: صدای معاصر.
- امینی، علیرضا و ابوالحسن شیرازی، حبیب‌الله (1395). تحولات سیاسی اجتماعی ایران (از رضاشاه تا انقلاب اسلامی). تهران: قومس.
- بازرگان، مهدی (1363). انقلاب ایران در دو حرکت. تهران: نراقی.
- برزین، سعید (1397). زندگینامه سیاسی مهندس مهدی بازرگان. تهران: مرکز.
- بصیرت‌منش، حمید، ملایی‌توانی، علیرضا و باوریان، فریده (1397). بررسی روند جدایی ملی‌گرا از ائتلاف انقلابی در دوران تثبیت و نهادسازی پس از پیروزی انقلاب اسلامی. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 1 (3)، 155- 183.
https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1672901
- بهروز، مازیار (1395). شورشیان آرمان‌خواه؛ ناکامی چپ در ایران. تهران: ققنوس.
- جعفریان، رسول (1381). جریان‌ها و جنبش‌های مذهبی - سیاسی ایران (1320- 1357). تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
- حق‌بین، مهدی (1360). از مجاهدین تا منافقین، سیر تاریخی سازمان مجاهدین خلق از آغاز تاکنون. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- خرمشاد، محمدباقر و جمالی، جواد (1397). امر سیاسی و گفتمان‌های سیاسی در ایران بعد از انقلاب اسلامی (1357- 1392). مطالعات انقلاب اسلامی، 15(54)، 165- 184. https://ensani.ir/fa/article/402069
- روحانی، سید حمید (1388). نهضت امام خمینی. تهران: عروج.
- روزنامه اطلاعات (2/2 1358). شکل‌گیری نهضت آزادی.
- سازمان چریک‌های فدایی خلق (1350). حماسه سیاهکل، بی‌جا. بی‌نا.
- سازمان نهضت آزادی ایران (1363). اسناد نهضت مقاومت ملی ایران، اسناد درون‌سازمانی. تهران: نهضت آزادی ایران.
- شادلو، عباس (1380). اطلاعاتی درباره احزاب و جناح‌های سیاسی ایران امروز. تهران: گستره.
- طالقانی، سید محمود (1359). از آزادی تا شهادت. تهیه و تدوین انتشارات ابوذر، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
- فوران، جان (1404). مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات اجتماعی ایران (1500- 1993). ترجمه احمد تدین، تهران: رسا.
- فوزی، یحیی (1384). تحولات سیاسی ـ اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران، (۱۳۵۷ ـ ۱۳۹۶). تهران: عروج.
-کاتوزیان، محمدعلی (1380). اقتصاد سیاسی ایران؛ از مشروطه تا انقلاب اسلامی. تهران: مرکز.
-کره بندی، موسی (1400). احزاب سیاسی و نخبگان سیاسی (تعامل یا تقابل). تهران: فرزانگان دانش.
-کریمی، احمدرضا (1384). شرح تاریخچه سازمان مجاهدین خلق. مواضع آن. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
-کیانوری، نورالدین (۱۳۷۱). خاطرات نورالدین کیانوری. تهران: مؤسسه تحقیقاتی انتشارات اطلاعات.
- مرکز بررسی اسناد وزارت اطلاعات (1380). چریک‌های فدایی خلق. مرکز بررسی اسناد وزارت اطلاعات.
- مطهری، مرتضی (1382). نامه‌ها، گفتارها و یادداشت‌‌‎ها. تهران: صدرا.
- ملایی‌توانی، علیرضا (1388). زندگینامه سیاسی آیت‌الله طالقانی. تهران: نی.
- مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی (1384). سازمان مجاهدین خلق، پیدایی تا فرجام. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
- نادری، محمود (1387). چریک‌های فدایی خلق؛ از نخستین کنش‌ها تا بهمن 1357. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
- نجاتی، غلامرضا (1371). تاریخ سیاسی بیست‌وپنج ساله ایران، از کودتا تا انقلاب. تهران: رسا.
- نشریه مجاهد (1354). بیانیه اعلام مواضع ایدئولوژیک. سازمان مجاهدین خلق ایران.
-  نشریه مجاهد (1358). مسائل حاد جنبش ما. دومین نشریه بحث بین دو سازمان. سازمان مجاهدین خلق ایران.
- نوذری، حسینعلی (1381). احزاب و نظام‌های حزبی. تهران: گسترده.
- نوذری، عزت‌الله (1380). تاریخ احزاب سیاسی در ایران. شیراز: نوید.
- نیکی آر کدی (1363). ریشه‌های انقلاب ایران. ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران: قلم.
 
-Abrahamian, E. (1982). Iran between two revolutions. Princeton University Press.
-Bashiriyeh, H. (1984). The State and Revolution in Iran (RLE Iran D). Taylor & Francis.
-Boroujerdi M. (1996). Iranian Intellectuals and the West: The Tormented Triumph of Nativism. Syracuse University Press.
-Keddie, N. R. (1981). Modern Iran: Roots and Results of Revolution. Yale University Press.
-Scocpol, T. (1979). States and Social Revolution, A Comparative Analysis of France, Russia and China. Cambridge University Press.
تاریخ نامه انقلاب
دوره 8، شماره 2
مهر 1405
صفحه 243-266