تاریخ نامه انقلاب

تاریخ نامه انقلاب

نقش فرهنگ سیاسی تشیع در فرایند گذار گفتمان‌های سیاسی شیعی؛ از صفویه تا انقلاب اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمد محمودی کیا
استادیار گروه اندیشه سیاسی در اسلام، پژوهشکده امام خمینی(س) و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/te.2026.582465.1300
چکیده
فرهنگ سیاسی شیعی به‌عنوان یک عامل هویت‌بخش، از گذار درون تحولات تاریخی چند سده اخیر، خود را در تطبیق با مؤلفه‌های نظم داخلی و نیز متغیرهای سطح سیستمی از بیرون، در یک وضعیت هم‌افزا و متعامل موفق شده خود را در سه قالب گفتمانی عمده «همکاری و مشروعیت‌بخش»، «سکوت» و «انقلابی»، باز صورت‌بندی کند. شناخت پویایی‌های این جزء مهم از فرهنگ و هویت ایرانی و همچنین چرایی تطور و تکوین مفهومی آن در طول تاریخ از صفویه تا انقلاب اسلامی از اهداف پژوهش پیش روست. نگارنده با کاربست روش تحلیل گفتمان لاکلائو و موف در هر یک از دوره‌های تاریخی -گفتمانی یادشده، تلاش دارد تا بر اساس چهارچوب نظری تاب‌آوری گفتمانی به این سؤال پاسخ دهد که چرا و چگونه گفتمان سیاسی شیعه در برخی شرایط به سمت همکاری، در برخی موارد به سکوت و در برخی دیگر به سمت انقلاب میل می‌کند؟ یافته این تحقیق بدین‌صورت قابل ابراز است که تحول گفتمان سیاسی شیعی را می‌توان در قالب یک الگوی سه‌بُعدی تبیین کرد که در آن عوامل درونی (هویتی)، ساختاری (نهادی) و فراساختاری (بین‌المللی) در تعامل دیالکتیکی، گفتمان مسلط هر دوره را شکل می‌دهد. این الگو نه‌تنها تبیین‌کننده گذشته بوده، بلکه چهارچوبی برای رصد آینده تحولات فرهنگ سیاسی شیعی نیز هست و توضیح می‌دهد چگونه تغییر در هر بعد از ابعاد یادشده، می‌تواند گذار گفتمانی جدیدی را رقم بزند.
کلیدواژه‌ها
فرهنگ سیاسی شیعی
جامعه‌پذیری تاریخی
هویت شیعی
تاب‌آوری گفتمانی
مرجعیت شیعی.
موضوعات

عنوان مقاله English

he Role of Shi’a Political Culture in the Transition of Shi’a Political Discourses: From the Safavid Era to the Islamic Revolution

نویسنده English

Mohammad Mahmoudi-kia
Assistant Professore, Political Thought in Islam, the Research Institute of Imam Khomeini and Islamic Revolution, Tehran, Iran.
چکیده English

Shi’a political culture, as an identity‑forming factor, has—through its passage across several centuries of historical transformations—managed to reconfigure itself in an interactive and synergistic relationship with the components of domestic order as well as systemic‑level external variables. This reconfiguration has taken shape within three major discursive patterns: collaborative/legitimizing, quietist, and revolutionary. Understanding the dynamics of this significant element of Iranian culture and identity, and explaining the reasons behind its conceptual evolution from the Safavid era to the Islamic Revolution, constitute the aims of the present study.
Employing Laclau and Mouffe’s discourse analysis method across each of the aforementioned historical–discursive periods, the author seeks to answer—within the theoretical framework of discursive resilience—why and how Shi’a political discourse gravitates toward collaboration in certain contexts, toward silence in others, and toward revolution in yet others.
The findings indicate that the transformation of Shi’a political discourse can be explained through a three‑dimensional model in which internal (identity‑based), structural (institutional), and supra‑structural (international) factors interact dialectically to shape the dominant discourse of each period. This model not only explains the past but also provides a framework for anticipating future developments in Shi’a political culture, clarifying how shifts in any of these dimensions may generate a new discursive transition.

کلیدواژه‌ها English

Shi’a political culture, historical socialization, Shi’a identity, discursive resilience, Shi’a marja‘iyya
منابع
- آشنا، حسام‌الدین و رضایی، سبحان (1387). فضای گفتمانی تدوین بحارالانوار در عصر صفوی. شیعه‌شناسی، 6 (24)، 7-52.
http://noo.rs/T1Uhz
- بخشایش اردستانی، احمد (1388). تحلیل گفتمانی در بازاندیشی اجتماعی. سیاست، 39 (1)، 57- 66.
https://jpq.ut.ac.ir/article_20144.html
- تاجیک، محمدرضا (1379). گفتمان و تحلیل گفتمانی. تهران: فرهنگ گفتمان.
- توکلی محمدی، مرتضی و مطهری‌فرد، مرتضی (1394). اندیشه سیاسی شیخ عبدالکریم حائری یزدی. سیاست متعالیه، 3(11)، 115-132.http://noo.rs/53QS8
- جمال‌زاده، ناصر، موحدیان، میلاد و یاسمی، علی (1398). گستره ولایت فقها در اندیشه و عمل سیاسی محقق کرکی. رهیافت انقلاب اسلامی، 13(46)، 73-94.    https://www.rahyaftjournal.ir/article_89632.html
- جوادی، قاسم. (1382). مبانی کلامی اندیشه سیاسی شیعه از منظر میرداماد. علوم سیاسی، 6 (22)، 213-230. http://noo.rs/sRIsG
- حسینی خاتون‌آبادی، عبدالحسین (1352). وقایع السنین و الاعوام. تهران:کتاب فروشی اسلامیه.
- حسینی، سید محمد و آقانوری، علی (1394). همگونی تصوف با تشیع و کارکردهای اجتماعی و سیاسی آن در مازندران. شیعه‌پژوهی، 1(3)، 117-140. https://shia.urd.ac.ir/article_42967.html
- حسینی‌زاده، محمدعلی (1383). نظریه گفتمان و تحلیل سیاسی. علوم سیاسی، 7 (28)، 181- 212. http://noo.rs/2UNuJ
- خرمشاد، محمدباقر (1383). بازتاب انقلاب اسلامی ایران در نظریه های انقلاب: تولد و شکل گیری نسل چهارم تئوری های انقلاب. جامعه شناسی ایران، 5(3)، 86-123.                /  20.1001.1.17351901.1383.5.3.5.6  https://dor.isc.ac/dor
- رمضان نرگسی، رضا (الف1387). تأثیر فرهنگ سیاسی تشیع - در بیداری مردم ایران در دوره قاجاریه. مطالعات انقلاب اسلامی، 4(14)،142-111.  http://noo.rs/jjEsS
- رمضان نرگسی، رضا (ب1387). فرهنگ تشیع و نقش آن در تجدد بومی ایران. معرفت، 17(127)،68-47.
 http://noo.rs/yWGZ3
- زینالی، محمدباقر، الهامی، علی، خسروی، حسین واسلامی، سهراب (1401). کارکردهای فرهنگی منصب شیخ‌الاسلامی در دوره صفویه. مطالعات تاریخی جهان اسلام، 10 (23)، 100-121.  https://doi.org/10.22034/mte.2022.10862.1460  
-  سلطانی، سید علی‌اصغر. (1383). تحلیل گفتمان به‌مثابه نظریه و روش. علوم سیاسی، 7 (28)، 153-180.
http://noo.rs/xI7YX
- سلطانی، سید علی‌اصغر (1394). قدرت، گفتمان و زبان: سازوکارهای جریان قدرت در ایران. تهران: نی.
- شاهمرادی، سید مسعود (1394). فرهنگ انتظار در تاریخ اجتماعی تشیع آذربایجان در دوران پیش از صفویه. مشرق موعود، 9(36)، 87. https://www.ensani.ir/fa/article/353261
- عسگری، احسان (1400). واکاوی نقش فرهنگ سیاسی تشیع در شکل‌دهی به وحدت اجتماعی ایران از دوره صفویه تاکنون. اندیشه سیاسی در اسلام، 7 (24)، 105-128. https://andishehsiyasi.ri-khomeini.ac.ir/article_139102.html
- عیسی‌نیا، رضا (1397). اندیشه سیاسی آیت‌الله بروجردی: سیاست‌ورزی یا سیاست‌پرهیزی. سیاست متعالیه، 6(21)، 115-130.
http://noo.rs/cxFrJ
- غفاری هشجین، زاهد و رحمت‌خواه دربان، محمدرضا (1396). مؤلفه‌های فرهنگ سیاسی تشیع در اندیشه و سیره سیاسی شهید مدرس. سیاست، 47(4)، 989-1003.       10.22059/jpq.2017.119744.1006473
- فتح‌الهی، محمدعلی و حق‌شناس، مهدی (1403). از تخیل سیاسی ایران باستان تا فرهنگ سیاسی تشیع؛ کوششی نظری بر تحلیل هویت ایرانیان.  نظریه‌پردازی راهبردی، 3(1)، 103-126. https://theory.sndu.ac.ir/issue_570_606.html
- لشگری تفرشی، احسان (1401). شناخت مؤلفه‌های گفتمانی آئین تشیع در برساخت انسجام اجتماعی در ایران عصر صفوی. ژئوپلیتیک، 19(1)، 131-151. 20.1001.1.17354331.1402.19.69.5.6
 - لک‌زایی، نجف (1385). چالش سیاست دینی و نظم سلطانی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
- مرتضوی، سید خدایار، رضایی حسین‌آبادی، مصطفی و قرائتی، اردوان (1394). گفتمان تشیع و برسازی هویت ملی در ایران عصر صفوی، پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، 5(3)، 157. http://noo.rs/pscce
- مسعودنیا، حسین، علی حسینی، علی و محمدی‌فر، نجات (1393). نقش فرهنگ سیاسی شیعه در میزان قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران. مطالعات راهبردی بسیج، 17(63)، 27. 20.1001.1.1735501.1393.17.63.2.9
- مصطفائی، محمد و خسروپناه، عبدالحسین (1394). نقد و بررسی دیدگاه میرداماد در اصالت یا اعتباری بودن وجود. جاویدان خرد، 12(2)، 126- 146. 20.1001.1.22518932.1394.12.28.7.8 
- محقق اردبیلی، احمد بن محمد (1375). رساله اصول دین، قم: کنگره مقدس اردبیلی.
- محقق اردبیلی، احمد بن محمد (1413 ق.). مجمع القائده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
- میرداماد، محمدباقر بن محمد (1374). نبراس الضیاء و تسواء السواء فی شرح باب البداء و اثبات جدوی الدعاء. تصحیح و تحقیق حامد ناجی اصفهانی. تهران: میراث مکتوب.
  - نظری، حامد، علم، محمدرضا و آل‌غفور، سید محسن (1392) . فرهنگ سیاسی زنان شیعه (با تأکید بر نقش انقلاب اسلامی ایران). زن و فرهنگ، 5(17)، 75-92.     https://www.ensani.ir/fa/article/4333216
تاریخ نامه انقلاب
دوره 8، شماره 2
مهر 1405
صفحه 187-218