تاریخ نامه انقلاب

تاریخ نامه انقلاب

بازخوانی انتقادی دیدگا‌ه‌های مهدی بازرگان در باب توسعه نیافتگی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 ایران، کرمان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان، بخش تاریخ و ایرانشناسی
2 ایرانشناسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه شهید باهنر کرمان
چکیده
تأمل و گفتگو درباره ریشه‌های توسعه‌نیافتگی و عقب‌ماندگی ایران به عصر قاجار و شکست ایران از روسیه بازمی‌گردد. با شکل‌گیری جریان روشنفکری در دوره قاجار این تأملات به‌صورت نظام‌مند و با رویکردهای گوناگون استمرار یافت و تاکنون نیز ادامه داشته است. در بین جریان‌های روشنفکری معاصر روشنفکری دینی از قافله عقب نماند و از منظر دینی به تأمل در این باب نشست. یکی از چهره‌های نامدار این جریان مهدی بازرگان بود که در آثارش کوشید علل عقب‌ماندگی ایران را صورت‌بندی کند. پژوهش حاضر می‌کوشد به توصیف، تبیین و تحلیل دیدگاه‌های مهدی بازرگان درباره توسعه‌نیافتگی ایران بپردازد. هدف از انجام این پژوهش غنی شدن حوزه نظری و علوم انسانی در شرح و میزان کارکرد نظرات در باب عقب‌ماندگی ایران بوده است تا جامعه و کارگزاران در مسیر توسعه، چهارچوب و الگوی واقع‌گرایانه و کاربردی داشته باشند. روش تحقیق حاضر، تاریخی، با رویکرد توصیفی- تحلیلی است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که به نظر بازرگان جغرافیا و معیشت، استبداد، اسلام تغییریافته و مشکلات اخلاقی از مؤلفه‌های مؤثر در عقب‌ماندگی ایران بوده و پیشنهاد وی برای خروج از عقب‌ماندگی روی آوردن به ایدئولوژی دینی، اصلاح وضعیت مالی روحانیت شیعه و اصلاحات از پایین است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Critical Reappraisal of Mehdi Bazargan's Views on Iran's Underdevelopment

نویسندگان English

farhad dashtaki nia 1
mohammad amin afsharpoor 2
1 Iran, Kerman, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Bahonar University of Kerman, Department of History and Iranian Studies
2 Iranian Studies, Faculty of Literature, Shahid Bahonar University of Kerman
چکیده English

Reflection and debate on the roots of Iran's underdevelopment and backwardness date back to the Qajar era, following Iran's military defeats by Russia. With the emergence of the intellectual movement during the Qajar period, these discussions evolved into a more systematic discourse encompassing diverse perspectives and have continued to the present day. Among contemporary intellectual currents, religious intellectualism also addressed this issue from an Islamic perspective. One of its most prominent figures was Mehdi Bazargan, who sought to formulate a coherent explanation for the causes of Iran's backwardness in his writings. This study aims to describe, explain, and critically analyze Bazargan's views on Iran's underdevelopment. The primary objective is to enrich the theoretical foundations of the humanities by evaluating the explanatory power and practical relevance of his ideas concerning Iran's developmental challenges, thereby providing society and policymakers with a realistic and applicable framework for pursuing development. This research adopts a historical method with a descriptive–analytical approach. The findings indicate that, according to Bazargan, geographical and economic conditions, authoritarian rule, the transformation of Islam from its original principles, and ethical deficiencies constituted the principal factors contributing to Iran's underdevelopment. He proposed that overcoming these challenges requires embracing a religious ideology, reforming the financial structure of the Shi'a clergy, and promoting bottom-up reforms as the foundation for sustainable development.

کلیدواژه‌ها English

Backwardness
Underdevelopment
Mehdi Bazargan
Religious Intellectualism
Iran
 
منابع
- اکبر، علی، (1399). گفتمان عقب‌ماندگی نزد روشنفکران ایرانی. تهران: فرزان روز
- بازرگان، مهدی (1338). احتیاج روز (2) (روش اسلام، چه باید کرد، نتیجه). حکمت، (37)، 19-27.
- بازرگان، مهدی (1377). مجموعه آثار. تهران: قلم.
- بازرگان، مهدی (1388). مجموعه آثار. تهران: قلم.
- بازرگان، مهدی (1390). مجموعه آثار. تهران: شرکت سهامی انتشار
- بازرگان، مهدی (1385). مجموعه آثار. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- بازرگان، مهدی (الف1379). مجموعه آثار. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- بازرگان، مهدی (ب 1379). مجموعه آثار. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- بازرگان، مهدی (1378). مجموعه آثار. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- بازرگان، مهدی (الف 1387). مجموعه آثار. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- بازرگان، مهدی (ب1387). مجموعه آثار. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- بازرگان، مهدی (ج 1387). مجموعه آثار. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- بازرگان، مهدی (1389). مجموعه آثار. تهران: شرکت سهامی انتشار.
- بازرگان، مهدی (1391). مجموعه آثار. (منتشرنشده)
- بازرگان، مهدی (1397). مجموعه آثار. (منتشرنشده)
- بازرگان، مهدی (1401). مجموعه آثار. (منتشرنشده).
- جعفریان، رسول، (1402). مهندس مهدی بازرگان: از سرّ عقب‌ماندگی مسلمانان تا نظریه سازگاری ایرانی. قم: کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران.
- جلالی، محمدرضا، (1393). دانش اجتماعی بومی: سازگاری ایرانی. رشد آموزش علوم اجتماعی، (65)، 40-44.
- جمعی از نویسندگان (1399). تاریخ ایران دوره صفویان. ترجمه یعقوب آژند، تهران: جامی.
- حاجی‌زاده، محمد (1384). فرهنگ تفسیری ایسم‌ها. تهران: جامه‌دران.
- رحمانیان، داریوش، (1399). تاریخ علت‌شناسی انحطاط و عقب‌ماندگی ایرانیان و مسلمانان. تهران: خاموش
- رضاقلی، علی (1384). تاریخ، توسعه و توسعه‌نیافتگی. اقتصاد و جامعه، (5)، 88-108.
- رهبانی، مرتضی (1386). روحیه ایرانی روحیه شرقی. تهران: چاپخش.
- زند، زاگرس (1398). بررسی انتقادی نظریه سازگاری ایرانی و پیشنهاد نظریه دوسویه فرهنگی سازگاری- سازش‌کاری ایرانی. تحقیقات تاریخ اجتماعی، 9 (1)، 173-198.
- طباطبایی، جواد (1381). دیباچه‌ای بر نظریه انحطاط ایران، تهران: نگاه معاصر.
- عجم اوغلو، داروین و جیمز ای.رابینسون (1393). چرا ملت‌ها شکست می‌خورند؟ ترجمه محسن میردامادی و محمدحسین نعیمی‌پور، تهران: روزنه.
- فراستخواه، مقصود (1402). ما ایرانیان. تهران: نی.
- کاتوزیان، محمدعلی (1402). ایرانیان دوران باستان تا دوره معاصر. ترجمه حسین شهیدی، تهران: مرکز.
- ماوردی، علی‌بن‌محمد (1853). الاحکام السلطانیه. بی‌جا، بی‌نا.
- مطهری و جمعی از نویسندگان (1341). بحثی درباره مرجعیت و روحانیت. تهران: شرکت سهامی انتشار
- وبر، ماکس (1374). اقتصاد و جامعه. ترجمه عباس منوچهری، ترابی‌نژاد و عمادزاده، تهران: مولی.
- یوسفی اشکوری، حسن (1376). در تکاپوی آزادی. تهران: قلم.
- یوسفی اشکوری، حسن (1378). نوگرایی دینی. تهران: قصیده.