تاریخ نامه انقلاب

تاریخ نامه انقلاب

بررسی سیر صعودی قیمت‌ها و علل آن در خلال اجرای برنامه پنجم عمرانی(1356-1352)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه تاریخ ،دانشکده علوم اجتماعی،دانشگاه محقق اردبیلی،اردبیل، ایران
چکیده
برنامه پنجم عمرانی (۱۳۵6-۱۳۵2) به‌مثابه آخرین برنامه توسعه‌ای دوره پهلوی دوم، در شرایطی آغاز گردید که جهان با بحران نفتی ۱۹۷۳ مواجه شده و درآمدهای نفتی ایران به‌صورت ناگهانی و بی‌سابقه‌ای افزایش یافت؛ به‌طوری‌که درآمد سالانه نفت از حدود ۵ میلیارد دلار در سال ۱۳۵۱ به بیش از ۲۰ میلیارد دلار در سال ۱۳۵۳ رسید. این شوک در جریان درآمدی در کنار عدم آمادگی ساختاری اقتصاد ایران برای جذب حجم عظیم منابع مالی زمینه‌ساز بحران‌های تورمی و ناهنجاری‌های گسترده در بازار کالا و خدمات گردید. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-توصیفی به بررسی دقیق‌تر وضعیت اقتصادی ایران در این دوره حساس می‌پردازد و بر گسست عمیق میان اهداف برنامه‌ریزی‌شده و واقعیت‌های اجرایی ناشی از سوء مدیریت منابع، ناکارآمدی دستگاه‌های اجرایی و عدم هماهنگی بین سیاست‌های کلان اقتصادی تأکید می‌ورزد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تزریق انبوه نقدینگی به اقتصاد، عمدتاً از طریق افزایش هزینه‌های دولتی و تسهیلات بانکی بدون پشتوانه تولیدی، فراتر از ظرفیت جذب واقعی اقتصاد، منجر به ایجاد فشار تورمی شدید گردید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Examination of the Upward Trend in Prices and Its Underlying Causes During the Implementation of Iran’s Fifth Development Plan (1973–1977)

نویسنده English

Mohsen Parvish
Assistant Professor, Department of History, Faculty of Social Sciences University of, Mohaghegh Ardabili , Ardabil, Iran
چکیده English

The Fifth Development Plan (1973–1977), the final national development program of the Pahlavi II era, was launched under circumstances in which the world was experiencing the 1973 oil crisis and Iran's oil revenues increased abruptly and unprecedentedly. Annual oil income rose from approximately USD 5 billion in 1972 to more than USD 20 billion in 1974. This sudden revenue shock, coupled with the Iranian economy's structural inability to absorb such an extraordinary influx of financial resources, gave rise to severe inflationary pressures and widespread distortions in the markets for goods and services. Adopting a descriptive–analytical approach, this study provides a comprehensive examination of Iran's economic conditions during this critical period and highlights the profound gap between the objectives of the Fifth Development Plan and its actual implementation. It argues that this divergence resulted primarily from inefficient resource management, the ineffectiveness of executive institutions, and the lack of coordination among macroeconomic policies. The findings indicate that the excessive injection of liquidity into the economy—mainly through expanding government expenditures and extending bank credit without corresponding productive capacity—far exceeded the economy's absorptive capacity and generated substantial inflationary pressures.

کلیدواژه‌ها English

Fifth Development Plan
Oil Crisis
Inflation
Liquidity
Iranian Economy
Infrastructure Bottlenecks
منابع
-آبراهامیان، یرواند (1389). ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل محمدی، تهران: نی.
-آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما) (بی‌تا). سند شماره ۱۳۲۳۷۰/۲۹۷.
-آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما) (بی‌تا). سند شماره ۱۳۴۷۱۲/۲۴۰.
-آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما) (بی‌تا). سند شماره ۲۴۴۱۹/۲۲۰.
-آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما) (بی‌تا). سند شماره ۳۱۵۵۵/۲۳۰.
-آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما) (بی‌تا). سند شماره ۴۶۹۴/۲۲۰.
-آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما) (بی‌تا). سند شماره ۸۶۹۹/۲۲۰.
-آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما) (بی‌تا). سند شماره ۸۸۱۱/۲۲۰.
-آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما) (بی‌تا). سند شماره ۹۴۰/۳۳۹/۹۷.
-آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما) (بی‌تا). سند شماره ۹۹۷۳۰/۲۹۳.
-آرشیو سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران (ساکما) (بی‌تا). سند شماره ۲۲۵/۳۷۰/۹۷.
- آقازاده، جعفر و پرویش، محسن (1403). تبیین بحران اقتصادی و تاثیر آن بر گرانی کالاهای اساسی و تورم در سال‌های پایانی پهلوی دوم (بر اساس گزارش روزنامه ها). تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران، 13 (1)، 1-29.
- رادمرد، محمد. (1399). کاربست تئوری الیگارشی نوگرای ادوارد شیلز بر دوره پهلوی دوم (1357-1332). دولت پژوهی، 6 (24)،41-72. https://doi.org/10.22054/tssq.2021.53864.945
- روزنامه آیندگان (28/5/1354)، سال 8، شماره 2200.
- روزنامه آیندگان (31/4/ 1355)، سال 9، شماره 2579.
- روزنامه آیندگان (29/12/1355)، سال 10، شماره 2776.
 - روزنامه اطلاعات (19/1/1353)، سال 48، شماره 14373.
- روزنامه اطلاعات (22/1/1353)، سال 48، شماره 14376.
- روزنامه اطلاعات (12 /5/ 1354)، سال 49، شماره 14775.
- روزنامه اطلاعات (27/9/1354)، سال 49، شماره 14888.
- روزنامه اطلاعات (9/4/1356)، سال 51، شماره 15350.
- برنامه پنجم عمرانی کشور (تجدیدنظرشده) (1356 - 1352)، سال 1، دوره 23.
- پارسونز، آنتونی (1390). غرور و سقوط ایران. ترجمه سید صادق حسینی عسکرانی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- پهلوی، محمدرضا (1365). فرمایشات شاه درباره نفت. تهران: مؤسسه پژوهش و مطالعات فرهنگی.
- شورای اقتصاد (۱۳۵۴). صورت‌جلسه شورای اقتصاد، ۳۱/۰۱/۱۳۵۴.
- شورای اقتصاد (۱۳۵6). صورت‌جلسه شورای اقتصاد، (23/03/1356).
- علم، امیر اسدالله (1390). یادداشت‌های علم. تهران: کتاب‌سرا.
- فوران، جان (1386). مقاومت شکننده. ترجمه احمد تدین، تهران: خدمات فرهنگی رسا.
- گودرزی، منوچهر، خداداد فرمانفرمائیان و مجیدی، عبدالمجید (1381). توسعه در ایران 1320-1357. تهران: گام نو.
- لیلاز، سعید (1392). موج دوم. تهران: نیلوفر.
- مجلس شورای ملی (بی‌تا). مصوبات مجلس شورای ملی. دوره ۲۳، شماره ۶.
- مجله بازار خاورمیانه (31/2/1353)، شماره 195.
- وشمه، علی، ترابی فارسانی، سهیلا و جدیدی، ناصر. (1396). سیاست‌های اقتصادی حکومت پهلوی ‌دوم در زمینه صنعت با تأکید بر روابط ایران و آلمان از 1340 تا 1357 ش/1961 تا 1978 م. پژوهش های تاریخی، 9(3)، 67-78.
- هیئت، ضیاءالدین (1353). تورم و بازتاب آن در اقتصاد ایران. محیط شناسی، 2 (2)، 95-106.