تاریخ نامه انقلاب

تاریخ نامه انقلاب

عملکرد و دستاورد برنامه ­های عمرانی پهلوی دوم در بخش حمل‌ونقل (1356-1327)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه تاریخ انقلاب اسلامی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران
2 دانش آموخته دکتری تاریخ انقلاب اسلامی. پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی. تهران، ایران.
چکیده
با توجه به اینکه روند توسعه پایدار در یک کشور بیش از هر چیز دیگری به بخش زیرساخت‌ها و بسترهای لازم وابسته است و یکی از زیرساخت‌های حیاتی توسعه در هر منطقه، توسعه راه‌های ارتباطی و حمل‌ونقل است، مسئله اصلی این پژوهش، بررسی توصیفی و آماری برنامه‌ها و کارنامه اجرایی حکومت پهلوی دوم در زمینه توسعه زیرساخت‌های ارتباطی کشور و حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای، با تکیه بر برنامه‌های توسعه پنج‌گانه این حکومت است. این پژوهش با استفاده از روش تحقیق تاریخی مبتنی بر تحلیل اسناد و آمار، به دنبال پاسخ به این مسئله است. نتایج به‌دست‌آمده از این پژوهش نشان می‌دهد که در تمامی برنامه‌های پنج‌گانه توسعه در عصر پهلوی دوم، همواره به بخش زیرساخت‌های ارتباطی توجه شده است؛ هرچند این توجه به‌هیچ‌عنوان متناسب با نیازهای واقعی کشور در این زمینه نبوده و در برنامه‌های مختلف نیز دچار نوسان بوده است. همچنین با آنکه دستاوردهای کلی این برنامه‌ها در پایان برنامه‌های پنج‌گانه عمرانی به اهداف پیش‌بینی‌شده نزدیک بود، عواملی چون کمبود اعتبارات، عدم توجه و اعتقاد مسئولان وقت به‌ضرورت توسعه زیرساخت‌های ارتباطی، بحران‌های سیاسی و اقتصادی کشور و انتقال عقب‌ماندگی‌های اجرایی هر برنامه به برنامه بعدی، موجب ناقص ماندن، کند شدن و ناموفق بودن برخی از این طرح‌ها در بخش توسعه زیرساخت‌های ارتباطی و روند راه‌سازی در این دوران گردید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Performance and Achievements of Development Plans during the Second Pahlavi Period in the Transportation Sector (١٩48–١٩77)

نویسندگان English

mohsen seraj 1
zohreh parnian 2
1 history department of imam Khomeini research institute faculty member
2 PhD (History of Islamic Revolution), Research Institute of Imam Khomeini and Islamic Revolution, Thran, Iran.
چکیده English

Given that sustainable development in a country depends, above all, on the availability of the necessary infrastructure and enabling conditions, and that the development of transportation networks and communication routes constitutes one of the essential infrastructures for development in any region, the main objective of this study is to provide a descriptive and statistical assessment of the plans and implementation record of the Second Pahlavi government concerning the development of the country’s transportation infrastructure, particularly its railway and road networks, with reference to the Five-Year Development Plans implemented during this period. Employing a historical research methodology based on the analysis of documentary sources and statistical data, this study seeks to address this issue. The findings indicate that transportation infrastructure was consistently addressed in all five development plans during the Second Pahlavi period. However, the attention devoted to this sector was by no means commensurate with the country’s actual needs and fluctuated considerably across different plans. Furthermore, although the overall achievements of these plans by the end of the Five-Year Development Plans came relatively close to their projected objectives, factors such as insufficient financial resources, the lack of attention to and commitment to the necessity of developing transportation infrastructure among policymakers at the time, the country’s political and economic crises, and the transfer of implementation deficiencies from one plan to the next resulted in the incompleteness, slow progress, and failure of some projects related to the development of transportation infrastructure and road construction during this period.The article argues that Iranian culture—rooted in peaceoriented foundations that have historically fostered empathy, cooperation, consensus, and national cohesion—can likewise support the establishment, expansion, and deepening of peace under current conditions. Within this framework, the essential task before the government is to adopt a realistic, diagnostic, and contextsensitive approach that enables a precise understanding of this cultural capacity and its effective application in practice. Such an approach would strengthen peace among publicsphere actors and the broader population, thereby facilitating the country’s progress toward goals such as development. The research method employed is descriptiveanalytical.

کلیدواژه‌ها English

Development Plans; Second Pahlavi Period; Road Construction Infrastructure; Railway and Road
Transportation; Transportation Infrastructure
منابع
- ابتهاج، ابوالحسن (1371) خاطرات ابوالحسن ابتهاج، تهران: علمی.
- اداره دفتر فنی، چاپخانه راه‌آهن (الف1341). آمار فعالیت­های راه­آهن دولتی ایران در سال 1341. اداره دفتر فنی (قسمت آمار و مطالعات)، چاپخانه راه­آهن.
- اداره دفتر فنی، چاپخانه راه‌آهن (ب1341). آمار فعالیت­های راه­آهن دولتی ایران در سال 1342. اداره دفتر فنی، چاپخانه راه­آهن.
- ایزدی، رجب و حیدر پور اینانلو، مرتضی (1394). بررسی پیامدهای برنامه‌های پنج‌گانه توسعه اقتصادی دوره پهلوی اول و دوم و نقش آن در شکل‌گیری انقلاب اسلامی ایران. جامعه­شناسی اقتصادی و توسعه، 4 (2)، 1-27.
- پهلوی، محمدرضا، (1371) پاسخ به تاریخ. ترجمه حسین ابوترابیان، تهران: سیمرغ.
- چاپخانه راه‌آهن (بی‌تا). آمار مصور و اطلاعات و فعالیت­های عمومی راه‌آهن دولتی ایران از سال 1332 تا 1338. قسمت آمار فنی و مطالعات، چاپخانه راه‌آهن.
- چاپخانه راه­آهن آمار (1352). فعالیت­های راه­آهن دولتی ایرانی در سال 1351. اداره کل طرح و بررسی­ها (قسمت آمار و روابط بین­المللی)، چاپخانه راه­آهن.
- سازمان اسناد کتابخانه ملی ایران (ساکما)، سند شماره 2387-220.
- سازمان اسناد کتابخانه ملی ایران (ساکما) سند شماره 001906-220
- سازمان اسناد کتابخانه ملی ایران (ساکما) سند شماره 011638-220
- سازمان اسناد کتابخانه ملی ایران (ساکما) سند شماره 015110-220
- سازمان اسناد کتابخانه ملی ایران (ساکما) سند شماره 23115-230
- سازمان اسناد کتابخانه ملی ایران (ساکما) سند شماره 4560-220
- سازمان اسناد کتابخانه ملی ایران (ساکما) سند شماره 7436-297
- سازمان برنامه (1326). گزارش مشرف نفیسی راجع به برنامه هفت‌ساله. تهران: سازمان برنامه.
- سازمان برنامه (1331). گزارش عملیات و اقدامات سه‌ماهه سوم سال 1331. تهران: سازمان برنامه.
- سازمان برنامه (1342). اعتبارات عمرانی سال 1342 برنامه عمرانی سوم کشور مصوب هیأت عالی برنامه. مدیریت تهران: سازمان برنامه، برنامه‌ریزی (دفتر بودجه و اعتبارات).
- سازمان برنامه (1343). گزارش اجرایی برنامه هفت‌ساله دوم.تهران: سازمان برنامه، پیوست 2.
- سازمان برنامه (1346). نسخه چاپی برنامه عمرانی چهارم. تهران: سازمان برنامه.
- سازمان برنامه (1347). برنامه زمانی و اجرائی راه­های استانی- منطقه­ای- روستایی کشور در دوران برنامه چهارم. سازمان برنامه، دفتر مرکزی برنامه­ریزی گروه برنامه‌ریزی ارتباطات.
- سازمان برنامه (1350). گزارش ارزیابی از برنامه چهارم و دورنمای بیست‌ساله و چهارچوب برنامه پنجم. تهران: سازمان برنامه.
- سازمان برنامه (الف1351). برنامه پنجم عمرانی کشور. تهران: سازمان برنامه.
- سازمان برنامه (ب1351). برنامه پنجم عمرانی، هدف­های اساسی، اصول و خط‌مشی. تهران: سازمان برنامه.
- سازمان برنامه (1356). پیشنهادی در زمینه توسعه تسهیلات حمل‌ونقل و ارتباطات کشور در دوران برنامه عمرانی ششم.
- سازمان برنامه (ب بی‌تا). برنامه چهارم عمرانی کشور 1347 تا 1351. تهران: سازمان برنامه.
- سازمان برنامه (الف بی‌تا). گزارش عملکرد برنامه عمرانی سوم 1341-1346. تهران: سازمان برنامه.
- سازمان برنامه‌وبودجه (1351). برنامه پنجم عمرانی کشور 1356-1352. تهران: سازمان برنامه‌وبودجه.
- سازمان برنامه‌وبودجه (1354). توسعه ارتباطات و حمل‌ونقل در ایران دوران سلطنت دودمان پهلوی. مدیریت ارتباطات سازمان برنامه‌وبودجه.
- سازمان برنامه‌وبودجه (1355). سنجش عملکرد برنامه پنجم عمرانی کشور طی سه سال 1352-1354. سازمان برنامه‌وبودجه.
- سازمان برنامه‌وبودجه (1356). گزارش نهایی طرح یکپارچه و هماهنگ حمل‌ونقل و ارتباطات. سازمان برنامه‌وبودجه، تهران: ستیران.
- سازمان برنامه، دفتر اطلاعات و گزارش­ها (1346). پیشرفت­های ایران در دوران برنامه عمرانی سوم. تهران: سازمان برنامه، دفتر اطلاعات و گزارش­ها.
- سازمان برنامه، مدیریت ارتباطات (1346). فهرست راه­های فرعی برنامه سوم. تهران: سازمان برنامه، مدیریت ارتباطات.
- سازمان برنامه، مدیریت امور اقتصادی (1338). سنجش پیشرفت و عملکرد برنامه عمرانی هفت‌ساله دوم. نشریه شماره 12، تهران: سازمان برنامه، مدیریت امور اقتصادی (دفتر اقتصادی).
- سازمان برنامه، دفتر هماهنگی و روش­های نظارت (1353). سنجش عملکرد بخش­های عمرانی در دو سال اول برنامه پنجم، سازمان برنامه، دفتر هماهنگی و روش­های نظارت.
- ضیائی، منوچهر (1347). برنامه عمرانی چهارم کشور 1351-1347. تهران: سازمان برنامه.
- طالب، مهدی و موسی عنبری (1385). دلایل ناکامی نظام برنامه­ریزی توسعه در ایران عصر پهلوی دوم. نامه علوم اجتماعی، (27)، 181-203.https://jnoe.ut.ac.ir/article_14975.html
-کمیته مشترک برنامه­ریزی حمل‌ونقل و ارتباطات (2535). فعالیت­های انجام شده کمیته فرعی راه­آهن در برنامه­های چهارم و پنجم عمرانی کشور. کمیته مشترک برنامه­ریزی حمل‌ونقل و ارتباطات.
- لیلاز، سعید (1398). موج دوم، تجدد آمرانه در ایران؛ تاریخ برنامه‌های عمرانی سوم تا پنجم. تهران: نیلوفر.
- نگین (1346). گزارش پیشرفت عملیات وزارت راه در برنامه سوم عمرانی کشور. اداره کل طرح و برنامه، تهران: نگین.
- وزارت راه و ترابری دفتر مطالعات و برنامه­ریزی (مهر 2536). برنامه اجرائی راه‌سازی در برنامه عمرانی پنجم. وزارت راه و ترابری دفتر مطالعات و برنامه­ریزی.