تاریخ نامه انقلاب

تاریخ نامه انقلاب

تبیین رویکرد جنبش مسلمانان مبارز نسبت به رهبری آیت‌الله خمینی و انقلاب سال ۱۳۵۷: همگرایی استراتژیک و واگرایی غایت‌شناختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مهدی زمانی
دکترای تاریخ ایران، کارشناس پژوهشگر مرکز مطالعات اقتصادی و سیاسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
10.22034/te.2026.565748.1289
چکیده
چکیده: انقلاب بهمن ۱۳۵۷ در ایران با مشارکت طیف‌های گوناگون فکری و سیاسی به وقوع پیوست. جنبش مسلمانان مبارز به رهبری حبیب‌الله پیمان، یکی از این جریان‌ها بود که هویتی در تقاطع اندیشه‌های اسلامی، توحیدی و سوسیالیستی داشت. این مقاله با تکیه بر روش توصیفی- تحلیلی و هرمنوتیک قصدگرای کوئنتین اسکینر، به بررسی رویکرد این جنبش نسبت به رهبری آیت‌الله خمینی و انقلاب می‌پردازد. فرضیه اصلی مقاله این است که جنبش مسلمانان مبارز موضعی «همگرای استراتژیک و واگرای غایت‌شناختی» اتخاذ کرده بود؛ بدین معنا که در مرحله سرنگونی رژیم شاه، با تحلیل شرایط، رهبری آیت‌الله خمینی را به‌عنوان راهکار عملی برای تحقق هدف مشترک پذیرفت (همگرایی استراتژیک)، اما درعین‌حال، بر اساس ایدئولوژی سوسیالیستی-توحیدی خود، چشم‌اندازی متفاوت برای آینده جامعه مبتنی بر انقلاب اجتماعی و مالکیت عمومی داشت که با مدل در حال شکل‌گیری جمهوری اسلامی تفاوت‌های بنیادین داشت (واگرایی غایت‌شناختی). یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این رویکرد ابتدا به همکاری و سپس منجر به حاشیه‌نشینی جنبش پس از پیروزی انقلاب شد و نمونه‌ای بارز از پیچیدگی ائتلاف‌های انقلابی و واگرایی بر سر تعریف آرمان‌های انقلاب ارائه می‌کند.
کلیدواژه‌ها
جنبش مسلمانان مبارز
حبیب‌الله پیمان
انقلاب 1357
آیت‌الله خمینی
همگرایی استراتژیک
واگرایی غایت‌شناختی
سوسیالیسم اسلامی

عنوان مقاله English

Explaining the approach of the militant Muslim movement towards the leadership of Ayatollah Khomeini and the 1979 Revolution: Strategic convergence and teleological divergence

نویسنده English

Mehdi Zamani
PhD in Iranian History, Expert Researcher at the Center for Economic and Political Studies, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده English

Abstract
The February 1979 Revolution in Iran emerged through the participation of diverse intellectual and political groups. The Movement of Militant Muslims (Jombesh-e Mosalmanān-e Mobārez), led by Habibollah Peyman, was among these currents, characterized by an identity situated at the intersection of Islamic, monotheistic, and socialist thought. Drawing on a descriptive–analytical method and Quentin Skinner’s intentionalist hermeneutics, this article examines the movement’s approach toward Ayatollah Khomeini’s leadership and the revolution. The central argument is that the movement adopted a stance of “strategic convergence and teleological divergence.” That is, during the phase of overthrowing the Pahlavi regime, it accepted Ayatollah Khomeini’s leadership as a practical means to achieve a shared immediate objective (strategic convergence). Simultaneously, based on its monotheistic–socialist ideology, it envisioned a fundamentally different future for society—one grounded in social revolution and public ownership—which diverged sharply from the emerging model of the Islamic Republic (teleological divergence). The findings indicate that this dual approach initially facilitated cooperation but ultimately led to the movement’s marginalization after the revolution’s victory, offering a clear example of the complexities of revolutionary coalitions and the post-revolutionary divergence over defining the revolution’s ideals.

کلیدواژه‌ها English

Movement of Militant Muslims
Habibollah Peyman
1979 Iranian Revolution
Ayatollah Khomeini
strategic convergence
teleological divergence
Islamic socialism
منابع
-آقاجری، سید هاشم و زمانی، مهدی (1402). تبیین ایدئولوژی و برنامه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جمعیت آزادی مردم ایران (بهمن 1331 تا اسفند 133۳). تاریخ ایران، 16 (2)،135- 157.
 10.48308/IRHJ.2023.232480.1252/ https://doi.org
- آقاجری، سید هاشم و زمانی، مهدی (1403). تبیین ایدئولوژی و برنامه‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی حزب مردم ایران (1333-1357). مطالعات سیاسی و اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران، 3(1)، 1-17.  https://doi.org/10.61838/kman.jspsich.3.1.1
- بایگی، علی‌اکبر (۱۳۷۹). دولت‌های ایران. تهران: ریاست جمهوری.
- پایدار، ح (الف بی‌تا). مردم ایران در آستانه یک تحول اجتماعی. تهران: شیوه نو.
- پایدار، ح (ب بی‌تا). هدف‌ها و دو اصل از خصوصیات سوسیالیسم مردم ایران. تهران: شیوه نو.
- چاپخش (1369). یادنامه دومین سالگرد شهادت دکتر کاظم سامی. تهران: چاپخش.
- حاج سید جوادی، علی‌اصغر (1357). نامه‌ها. تهران: مدرس.
- حسینی، بهزاد (1389). جبهه ملی چهارم و انقلاب اسلامی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد تاریخ، دانشگاه امام خمینی قزوین.
- خدیوی، احسان‌الله (1404). امت در فراسوی ‌نیک و بد. تهران: نگاه معاصر.
- دفتر انتشارات و تبلیغات جاما (بی‌تا). سیر تاریخی جنبش انقلابی مردم مسلمان ایران. بی‌جا: دفتر انتشارات و تبلیغات جاما.
- زمانی، مهدی (1402). فرایند تکوین و تحول گفتمان سوسیال دموکراسی ملی مذهبی در تاریخ معاصر ایران؛ از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی. رساله دکتری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس.
- زمانی، مهدی (1403). تحول در مواضع سیاسی اجتماعی جنبش آزادی‌بخش مردم ایران (1342-1357): از سوسیالیسم خداپرستانه تا انقلاب و حکومت اسلامی. رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، 16(4)، 121-143. https://doi.org/10.48308/piaj.2025.237483.1607
- سحابی، عزت‌الله (۱۳۸۸). نیم‌قرن خاطره و تجربه. تهران: صبا.
- سلطانی، اسحاق (1404). مسیر نظریه‌پردازی برلین در باب آزادی و درس‌های آن برای ایران معاصر. رهیافت‌های سیاسی و بین‌المللی، 17 (4)، 91-114.  https://doi.org/10.0.188.180/piaj.2025.240950.1733
- شاهدی، مظفر (1400). تکثرگرایی، تحزب و سیاست‌ورزی حزبی در آرای سیاسی و مبانی فکری جنبش مسلمانان مبارز. ایران نامگ، 6 (3-4)، 61-84. https://www.irannamag.com/article
- شورای تبلیغات و انتشارات جنبش مسلمانان مبارز (بی‌تا). اسناد و مدارک جنبش مسلمانان مبارز. تهران: شورای تبلیغات و انتشارات جنبش مسلمانان مبارز.
- عبداللهی، محمدعلی (1384). نظریه افعال گفتاری. پژوهش‌های فلسفی و کلامی، 6 (24)، 91-119.
- کوئنتین، اسکینر (۱۳۹۹). بینش‌های علم سیاست (جلد اول: در باب روش). ترجمه فریبرز مجیدی، تهران: فرهنگ جاوید.
- کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی (۱۳۵۵)، بی‌جا.
- مرتضوی، سید خدایار (1388). کاوشی در روش‌شناسی تاریخ اندیشه‌های سیاسی (مطالعه موردی: نقد اسکینر بر روش‌شناسی قرائت متنی). سیاست، 39 (1)، 285-304.
https://jpq.ut.ac.ir/?_action=article&kw=42957
- مرتضوی، سید خدایار (1386). تبیین روش‌شناسی اندیشه سیاسی از منظر کوئنتین اسکینر. علوم سیاسی، 3 (1)، 159-192. https://www.ipsajournal.ir/article_42.html
- مهدوی، عبدالرضا (۱۳۸۴). سیاست خارجی در دوران پهلوی. تهران: پیکان.
- نجاتی، غلامرضا (۱۳۸۴). تاریخ سیاسی بیست‌وپنج ساله ایران از کودتا تا انقلاب. تهران: رسا.
- نخشب، محمد (۱۳۸۱). مجموعه آثار دکتر محمد نخشب. تهران: چاپخش.
- نکوروح، محمود (۱۳۹۳). نهضت خداپرستان سوسیالیست. تهران: چاپخش.
- نهضت آزادی ایران (1365). اسناد مقاومت نهضت ملی ایران؛ حدیث مقاومت. تهران: نهضت آزادی ایران.
 
-Skinner, Q. (2019), From Humanism to Hobbes: Studies in Rhetoric and Politics (pp. 10–45). Cambridge University Press.
 
تاریخ نامه انقلاب
دوره 8، شماره 1
دوره جدید
خرداد 1405
صفحه 215-232

XML
اصل مقاله 541.14 K
فایل‌های تکمیلی/اضافی
مقاله 8.pdf