واکاوی نقش طیب حاج رضایی در کودتای 28 مرداد 1332

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه بین‌المللی امام خمینی، قزوین، ایران

2 کارشناسی ارشد تاریخ، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران

چکیده

   پس از سقوط رضا شاه در شهریور 1320، پسرش محمدرضا با تلاش‌های محمدعلی فروغی و خواست متفقین بر سریر قدرت نشست. هرچند در ابتدای حکومت پهلوی دوم، آزادی‌های سیاسی برقرار شد و فضا برای تنفس احزاب و گروه‌های سیاسی بوجود آمد، اما همین آزادی موجب گردید که رفته‌رفته مخالفان حکومت از گوشه و کنار سر بر آورده، نوای اعتراض سر دهند و درصدد به لرزه درآوردن پایه‌های سلطنت پهلوی و سپس نابودی آن شوند. در چنین شرایطی که هیاهوی اعتراض از هرسو شنیده می‌شد، دولت و شاه از هر وسیله‌ای برای پیش بردن امیال و خواسته‌های خود سود می‌جستند. یکی از این ابزارهای کارآمد، گروه‌هایی از افراد جامعه بودند که با توسل به زور بازو و قبضة چاقو به اهداف خود دست می‌یافتند. این افراد که با کارهایی چون چاقوکشی، درگیری لفظی و فیزیکی با مردم، زورگویی و گاهی قتل و خونریزی باعث ارعاب مردم می‌شدند، به حربه‌ای در دست دولت بدل گردیدند.
    یکی از این افراد که به عنصری دولتی بدل شده بود و در راستای امیال حکومتی گام بر می‌داشت، طیب حاج‌رضایی بود. نقش او را به طور گسترده در حادثة 9 اسفند 1331، کودتای  28 مرداد 1332، دخالت در حوزه‌های انتخاباتی مجلس هجدهم و درگیری با عوامل ملی‌گرای مخالف شاه می‌توان مشاهده کرد. تغییر موضع ناگهانی طیب حاج‌رضایی و روی‌گردانی وی از رژیم شاه و روی آوردن به نهضت امام خمینی(س)، جنبة دوم زندگانی طیب را تشکیل می‌دهد، به‌طوری‌که نقش وی را در قیام ضد حکومتی پانزده خرداد 1342 به وضوح می‌توان مشاهده کرد. بدین ترتیب، این مقاله با شیوة توصیفی- تحلیلی و با هدف شناخت نقاط تاریک کودتای سال 1332 به دنبال پاسخ‌گویی به این پرسش است که طیب حاج‌رضایی با چه هدفی در این کودتا شرکت کرد، چه نقشی در کودتا ایفا نمود و عملکرد او چه تاثیری در روند وقوع کودتای 28 مرداد داشت

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Tayyeb Haj Rezai's Role in 1953 Coup

نویسندگان [English]

  • Mohsen Behashtiseresht 1
  • mohammad jafarbegloo 2
1 Associate Professor, Department of History, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
2 Master of History, Imam Khomeini and Islamic Revolution Research Center, Tehran, Iran
چکیده [English]

After the abdication of Reza Shah in 1941, his son Mohammad Reza came to power through the efforts of Mohammad Ali Foroghi and the demand of the Allies. Although, in the beginning the Shah's regime granted some political freedoms and created an open space for the activities of political parties and groups, this very freedom prepared the grounds for the opposition and dissidents to gradually emerge, protest and try to shake and destroy the foundations of the Pahlavi monarchical system. Under the circumstances, when protest and ballyhoo was heard from every corner, the Shah and his government clinched at every instrument to forward their goals. One of these effective instruments was employment of thugs. These people used knives, physical and verbal brawl, bullying and even murder and bloodshed to frighten the people. They became a tool in hands of the government. 
One of these people who had become a government tool was Tayyeb Haj Rezai. His role was visible in the February 28, 1953 as well as August 19, 1953 and his groups conflicts with the Nationalists in Parliament elections. The second aspect of his life story is his turning back to the Shah and joining Imam Khomeini's movement. He played a clear role in the June 5, 1963 uprising against the Shah. The present paper is an attempt to shed light on the unknown aspects of the 1953 coup and the reasons Haj Rezai joined the coup. What were his objectives, his role and his performance in the course of the 1953 coup? Descriptive-analytical method has been used in this research

الف. کتاب ها

-                   آبراهامیان، یرواند (1389). ایران بین دو انقلاب. (چ 17).( احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، مترجمان). تهران: نشر نی.

-                   ----------- ( 1392). کودتا(28 مرداد، سازمان سیا و ریشه‌های روابط ایران و آمریکا در عصر مدرن). ( چ1). ( محمدابراهیم فتاحی، مترجم) .تهران: نشر نی.

-                    آزادمرد شهید طیب حاج رضایی به روایت اسناد ساواک (1378). ( چ 1). تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات.

-                   آشوری، داریوش ( 1391). دانشنامة سیاسی. (چ 21). تهران : انتشارات مروارید.

-                   تربتی سنجابی، محمود ( 1376). کودتا سازان. ( چ 1). تهران: موسسة فرهنگی کاوش.

-                   رهنما، علی ( 1387). نیروهای مذهبی بر بستر حرکت نهضت ملی. ( چ 2). تهران: گام نو.

-                   زاده محمدی، مجتبی (1389 ). لومپن‌ها در سیاست عصر پهلوی. ( چ 2). تهران: مرکز.

-                   سرشار، هما (1381). خاطرات شعبان جعفری. (چ 4). تهران: ثالث.

-                   فوران، جان ( 1392). مقاومت شکننده(تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال‌های پس از انقلاب اسلامی). ( چ 13). (احمد تدین، مترجم). تهران: انتشارات رسا.

-                   کاتوزیان، محمدعلی (1372 ) .اقتصاد سیاسی در ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی.( چ2 ). ( محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، مترجمان). تهران: نشر مرکز.

-                   گروه فرهنگی شهید ابراهیم هادی (1392 ). طیب: زندگینامه و خاطرات حر نهضت امام خمینی(ره). (چ 1). تهران: نشر امینیان.

-                   مهدی نیا، جعفر ( 1381). قتل‌های سیاسی و تاریخی سی قرن ایران. (ج 2). (چ2 ). تهران: پاسارگاد.

-                   میرزایی، سینا ( 1381). طیب درگذر لوطی‌ها. (چ 1). تهران: مدیا.

نجاتی، غلامرضا ( 1378). جنبش ملی شدن صنعت نفت و کودتای 28 مرداد1332 . (چ 8). تهران: شرکت سهام