تاریخ نامه انقلاب

تاریخ نامه انقلاب

اوضاع اجتماعی متأثر ازکشت و استعمال تریاک در ایران دهۀ 1320

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سید محمود سادات 1
انسیه باصری 2
1 استادیار و عضو هیئت علمی گروه تاریخ انقلاب اسلامی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.(نویسنده مسئول)
2 کارشناسی ارشد رشته تاریخ انقلاب اسلامی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/te.2024.207686
چکیده
با وارد شدن اقتصاد ایران به پیرامون نظام‌جهانی سرمایه در نیمۀ دوم قرن نوزدهم، دگرگونی‌های اساسی در اقتصاد کشور به وجود آمد. یکی از مهم‌ترین اثرات آن تجاری‌شدن بخش عمده‌ای از اقتصاد ارضی ایران بود که با نیاز بازارهای جهانی تنظیم شد؛ به‌نحوی‌که در دوران قاجار، تریاک به‌عنوان مهم‌ترین اقلام صادراتی تک‌محصولی، تجارت می‌شد. به ‌طوری که رضاشاه نیز از سود حاصل از کشت، تولید و تجارت تریاک به دلیل هزینۀ پایین آن برای پیشبرد برنامه‌های نوسازی خود بهره برد. از طرفی دیگر، وجود بازار دائمی فروش آن به واسطۀ سفارش مداوم و تضمین خرید از سوی انگلیس، موجب شد تا به سرعت مرغوب‌ترین زمین‌های کشاورزی ایران به کاشت تریاک اختصاص یابد. نظر به اثرگذاری طولانی‌مدت کشت و تولید تریاک در وضعیت اجتماعی ایران، پژوهش حاضر به مطالعه و بررسی اوضاع اجتماعی متأثر از این پدیده در ایران دهۀ ۱۳۲۰ پرداخته است.

یافته‌های پژوهش حاضر که در چارچوب مطالعات تاریخی و اجتماعی و از نوع توصیفی-تحلیلی و مطالعات اسنادی انجام‌ شده است، نشان‌گر آن است که نتیجۀ عملکرد رضاشاه در کنترل کشت و توزیع تریاک در بین مردم، موجب افزایش معتادین به‌ویژه در سال‌های آغازین حکومت محمدرضا شاه شد. اما با فضای باز سیاسی ایجاد شده در دهۀ بیست به واسطۀ تغییر قدرت، مطبوعات و نیز افراد آگاه آزادانه‌تر به نشر مضرات تریاک برای دفع این بلیه از کشور پرداختند که از جمله نتایج آن تصویب لایحۀ منع کشت تریاک، دستور عدم استخدام معتادین در نهادهای دولتی و مبارزۀ هر چند ناموفق با استعمال تریاک در قهوه‌‌خانه‌ها بود.
کلیدواژه‌ها
تریاک
اعتیاد
اوضاع اجتماعی
محمدرضا شاه

موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of opium production, trade and consumption in Iran (1921-1951)

نویسندگان English

sayyed mahmood sadat 1
Enseieh Baseri 2
1 Assistant Professor, Department of History, Research Institute of Imam Khomeini and Islamic Revolution, Thran, Iran,
2 Master of History of the Islamic Revolution, Research Institute of Imam Khomeini and Islamic Revolution, Thran, Iran
چکیده English

With Iran's economy entering the periphery of the world capital system in the second half of the 19th century, fundamental changes occurred in the country's economy. One of the most important effects was the commercialization of a major part of Iran's agricultural economy, which was adjusted to the needs of the world markets. In such a way that during the Qajar era, opium was traded as the most important single-product export item Reza Shah also took advantage of the profit from the cultivation, production and trade of opium due to its low cost to advance her modernization plans. On the other hand, the existence of a permanent market for its sale due to the continuous order and guarantee of purchase from England, led to the fact that the best agricultural lands in Iran were quickly allocated to the cultivation of opium The result of Reza Shah's performance in controlling the cultivation and distribution of opium among the people, as well as the non-implementation or incomplete implementation of the laws established regarding the restriction of its cultivation and use, led to the increase of addicts and the opening of juice houses, especially in the year The beginning of the reign of Mohammad Reza Shah. The findings of the current research, which was carried out in the framework of historical and social studies and descriptive-analytical and documentary studies, show that opium addiction was extremely common in these years, but with the political open space created in the decade.

کلیدواژه‌ها English

opium
addiction
social situation
Mohammad Reza Shah

  • منابع

    • اتحادیۀ انجمن‌های اسلامی دانش‌آموزان همدان (بی‌تا). فتنۀ فرنگ. تهران: واحد فوق برنامه بخش فرهنگی دفتر مرکزی جهاد دانشگاهی.
    • احمدی، امیرعلی (۱۳۷۶). تأثیر اعتیاد بر کارکردهای خانواده. کرمان: استانداری کرمان، کمیسیون امور بانوان.
    • اعتماد السلطنه (۱۳۶۷). تاریخ منتظم ناصری، با تصحیح محمد اسماعیل رضوانی، تهران: دنیای کتاب.
    • افتخارزاده، یحیی (۱۳۷۷). نظمیه در دورۀ پهلوی. تهران: نشر اشکان.
    • اورنگ، جمیله (۱۳۶۷). پژوهشی دربارۀ اعتیاد. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
    • آدمیت، فریدون (۱۳۶۲). امیرکبیر و ایران. تهران: خوارزمی.
    • بلوکباشی، علی(۱۳۵۷). قهوه‌خانه‌های ایران. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
    • توکلی و دیگران (1390). بررسی تاثیر سم­زدایی بر کیفیت زندگی معتادان 65-40 ساله. مجله سالمندی ایران. مرکز تحقیقات سالمندی دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، (جلد ششم). 40- 34.

    https://salmandj.uswr.ac.ir/browse.php?a_id=480&sid=1&slc_lang=fa

    • حمیدی، علی و دیگران (۱۳۴۷). تحقیقی در زمینۀ تریاک و مواد مخدر در ایران. تهران: مجمع هماهنگی افکار.
    • خاتمی و دیگران (1398). بررسی و اولویت‌بندی داروهای مفرده مؤثر در ترک اعتیاد در منابع منتخب سنتی. مجله طب سنتی اسلام و ایران (جلد دهم). (2). 147-156.

    http://jiitm.ir/article-1-1140-fa.html

    • دولت‌آبادی، یحیی (۱۳۷۱). حیات یحیی. تهران: انتشارات عطار.
    • راوندی، مرتضی (۱۳۵۷). تاریخ اجتماعی ایران. تهران: امیرکبیر.
    • رشیدی، علی (۱۳۸۶). تحولات صدسالۀ اقتصاد ایران در سایۀ روابط بین‌الملل. تهران: روزنه کار.
    • روزنامه اطلاعات. شماره ۵۸۶۹، مهر ۱۳۲۴.
    • روزنامه اطلاعات. شماره ۵۸۷۱، آذر 1329.
    • روزنامه اطلاعات. شماره ۵۸۷۹، مهر۱۳۲۴.
    • روزنامه اطلاعات. شماره 7287، 2 مرداد 1329.
    • روزنامه اطلاعات. شماره ۸۲۹۸، ۲۲ مرداد ۱۳۲۹.
    • روزنامه اطلاعات. شماره 9112 ، 12 فروردین 1330.
    • روزنامه ایران ما. شماره ۲۱۸، ۲۳ شهریور ۱۳۲۳.
    • روزنامه ایران ما. شماره ۲۴۴، ۲۴ مهر ۱۳۲۳.
    • روزنامه ایران ما. شماره220، ۲۶ شهریور ۱۳۲۳.
    • روزنامه پرورش. شماره ۵۳۰، ۴ شهریور ۱۳۲۴.
    • روزنامه خراسان. شماره51، ۴ شهریور ۱۳۲۸.
    • روزنامه داد. شماره ۱۴، ۶ آبان ماه ۱۳۲۱.
    • روزنامه داد. شماره ۱۵۱، 16 اردیبهشت۱۳۲۳.
    • روزنامه داد. شماره ۴۰، ۷ آذر ۱۳۲۱.
    • روزنامه داد. شماره ۵۱۴، ۱۴ مرداد ۱۳۲۴.
    • روزنامه داد. شماره ۷۲۵، ۹ اردیبهشت ۱۳۲۵.
    • روزنامه داد. شماره ۷۳۱، ۷ اردیبهشت ۱۳۲۵.
    • روزنامه داد. شماره ۷۵۱، ۹ خرداد ۱۳۲۵.
    • روزنامه داد. شمارۀ ۷۶۴، ۲۶ خرداد ۱۳۲۵.
    • روزنامه داد. شمارۀ ۷۶۸، ۳۰ خرداد ۱۳۲۵.
    • روزنامه داد. شمارۀ ۷۶۹، ۳۱ خرداد ۱۳۲۵.
    • روزنامه ستاره. شماره 12، ۲۶ اردیبهشت ۱۳۲۵.
    • روزنامه ستاره. شماره 8، ۱۵ فروردین ۱۳۲۵.
    • روزنامه سروش، شماره ۲۳۲، ۲۶ فروردین ۱۳۲۵.
    • روزنامه سیاست هفته، سال سوم، شماره ۳۴، پنجشنبه ۲۶ دی‌ ۱۳۳۰.
    • زاهدی، اردشیر (۱۳۸۱). رازهای ناگفته. به کوشش پری اباصلتی و هوشنگ میرهاشم، انتشارات به آفرین، چاپ اول.
    • سازمان برنامه، مدیریت بهداشت و رفاه اجتماعی (۱۳۴۹). گزارش مقدماتی دربارۀ مواد مخدر و اعتیاد، تهران.
    • سازمان مرکز اسناد و کتابخانه ملی(ساکما). ۳۲۵۱۴
    • سازمان مرکز اسناد و کتابخانه ملی(ساکما). ۴۱۲۸۸
    • سازمان مرکز اسناد و کتابخانه ملی(ساکما). ۷/۵/ ۱۳۲۳ ، ۹۰۵۹/۲۹۳/۹۸
    • سازمان مرکز اسناد و کتابخانه ملی(ساکما). ۸۷۰/۳۱۰
    • سراج، محسن (۱۴۰۱). نظام جهانی سرمایه، تجاری شدن کشاورزی ایران و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی آن در نیمۀ دوم قرن نوزدهم. تحقیقات تاریخ اقتصادی، ۱۱(۱)، 121-152.

    https://doi.org/10.30465/sehs.2022.40322.1793

    • سلطان على‏شاه (۱۴۰۸ه.ق). سلطان محمد بن حیدر، بیان السعاده فی مقامات العباده، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات – لبنان، بیروت.
    • سیف، احمد (۱۳۷۳). قرن گمشده، اقتصاد ایران در قرن نوزدهم. تهران: نشر چشمه، چاپ اول.
    • شاکرمی، عبدالحسین (۱۳۶۸). مواد مخدر و اعتیاد؛ تاریخچه، انواع، عوارض، درمان، تهران: میر (گوتنبرگ).
    • شامبیاتی، هوشنگ (۱۳۷۲). بزهکاری اطفال و نوجوانان. تهران: انتشارات ویستار، چاپ سوم.
    • شهری، جعفر (۱۳۶۷). تاریخ اجتماعی ایران در قرن سیزدهم. تهران: انتشارات رسا و اسماعیلیان.
    • علیوردی‌نیا، اکبر(۱۳۸۶). مواد مخدر و امنیت اجتماعی. سیاسی اقتصادی، (۲۴۰-۲۳۹)، 134-141.

    http://ensani.ir/file/download/article/20101130155028-172.pdf

    • عنایت، رضا (۱۳۴۸). خشخاش و تریاک در ایران. تهران: سازمان برنامه، مدیریت کشاورزی و دامپروری.
    • عیسوی، چارلز (۱۳۶۲). تاریخ اقتصادی ایران قاجاریه (۱۳۳۲-۱۲۱۵ ه ق). ترجمه یعقوب آژند، تهران: نشر گسترده، چاپ اول.
    • غفاری، پروین (۱۳۶۷). تا سیاهی در دام شاه. تهران: ترجمه و نشر کتاب.
    • فردوست، حسین (۱۳۷۰). ظهور و سقوط سلطنت پهلوی. تهران: اطلاعات.
    • کاتوزیان، محمدعلی همایون (بی‌تا). اقتصاد سیاسی ایران. تهران: نشر مرکز.
    • کوهی کرمانی، ح (۱۳۲۴). تاریخ تریاک و تریاکی در ایران. تهران: کتابفروشی محمد علی علمی.
    • کیهان، مسعود (۱۳۱۱). جغرافیای مفصل ایران(جلد سوم). تهران: مطبعه مجلس.
    • گنابادی، علی بن سلطان محمد نور علیشاه ثانی (۱۳۸۲). ذوالفقار (در حرمت کشیدن تریاک). تهران: انتشارات حقیقت، چاپ جدید اول.
    • مدنی، احمد (بی‌تا). بدآموزی استعمار. تهران: چاپخانۀ فردوسی.
    • ممتازی، مهدی (۱۳۳۸). مبارزه بین المللی با مواد مخدر و نقش دولت ایران در این باره. تهران، چاپخانۀ زوار.
    • منجم یزدی، ملا جلال الدین محمد (۱۳۶۶). تاریخ عباسی یا روزنامه ملاجلال. با تصحیح سیف­الله وحید نیا، بی‌جا: نشر وحید، چاپ اول.
    • نجاتی، غلامرضا (۱۳۷۱). تاریخ سیاسی بیست و پنج سالۀ ایران. تهران: مؤسسۀ خدمات فرهنگی رسا.
    • نشریه سپیده دم، شماره ۱، ۲۷ شهریور ۱۳۲۵.
    • نوائی، عبدالحسین (۱۳۷۳). ماجراهای منع تریاک. بی‌جا: بی‌نا.
    • نوری اسفندیاری، فتح اله (بی‌تا). رستاخیز ایران. تهران: چاپخانه سازمان برنامه، چاپ اول.
    • وحدت شریعت‌پناهی، سیده مریم، شهبازی، شاهین (1389).‌ الگوی مصرف مواد در معتادان گمنام. توانبخشی، (1)، 29-33.

    https://rehabilitationj.uswr.ac.ir/article-1-437-fa.pdf